Yasaya göre yeni tescil edilen araçlarda damper tam olarak indirilmediğinde, aracın seyir hızını 10 km/h’den fazla olmayacak şekilde sınırlayan bir tertibat bulundurması gerekiyor. Var olan araçlara da araç yürür vaziyetteyken damper açıksa veya açılırsa, araçlarda sürücüyü ikaz etmek için sesli uyarı veren ve sürücünün direkt görüş alanı içerisinde bulunan görsel ikaz sistemleri bulundurması, zorunlu oluyor. Ayrıca var olan araçlarda seyir ve yönlendirme kumandaları, operatörün kendi kendine destek sağlayacak şekilde bir elinin serbest olmasını ve kumandalara kazara temas riskinin azaltılmasını sağlayacak şekilde tasarlanması isteniyor.
Söz konusu tertibat ile ile ilgili testleri TSE yapılacak, ayrıca bununla ilgili belgeler muayenede ibraz edilmesi gerekecek.
Yeni tescil edilecek araçlarda ikaz sistemi ve kumanda tertibatının konumlandırılması ile ilgili şartlar yönetmeliğin yayınladığı tarihten, damperi açık bir şekilde seyrini engelleyen fren sistemi ise bir yıl içinde yapılması isteniyor. Mevcut araçlarda istenen şartlar için de bir yıllık süre tanınıyor.
TRANSMEDYA ÇÖZÜM ÖNERİLERİNi GÜNDEME TAŞIMIŞTI
Üst geçidin altında kalmaya mahkum değiliz
Son zamanlarda meydana gelen üst geçit kazaların ardından kamuoyunda damperli treylere olan hassasiyet önemli ölçülere ulaştı. Öyle bir noktaya gelindi ki damperli araçlar trafik canavarı olarak gösterilmeye başlandı. Haberlerde bilgi eksikliğinin yanı sıra kamuoyunu manipüle edecek yanlış bilgilere de yer verilmesi konunun ciddi olarak ele alınmasını engelliyor.
Üst geçit kazalarına karışan bütün araçlar damper olarak nitelendiriliyor. Damper treylerde veya kamyonüstü uygulamalarda kullanılan hidrolik sisteme genel olarak verilen addır. Örneğin Avcılar’daki kazaya karışan araç damperli bir silobas. Bir milyona yakın ağır vasıtanın olduğu bir ülkede araçların halen tanınmaması çok ciddi bir eksikliktir.
Kamuoyunun merak ettiği iki önemli soruyu cevaplayalım. Damperli araçların seyir halinde iken açık kalmasını engelleyecek sistemler var mıdır? Bunlar nelerdir?
Türkiye’deki damperler yaygın olarak, tek bir düğme-komut ile damperlerini kaldırıp indirirler. Kapalı devre valf ile çalışan bu sistemde sesli veya ışıklı bir uyarı bulunmuyor. Kazalara karışan daha çok bu tipteki araçlar olduklarını söylemem mümkün.
Bu sistemin bir üst sınıfında daha güvenli denilecek alternatif bir sistem de var. Bu sistemde kapalı yerine açık devre valf kullanılıyor. Sistemde joystick kumanda ve düğme ile kontrol kontrol ediliyor ve bir ışıklı uyarı bulunuyor. Yani şoför damperi hareket ettirmek için joystick’i de hareket ettirmek zorunda kalıyor. Açık devre yön kontrol valfi PTO’nun hareketi ile hidrolik pompa tarafından basılan yağ ilk konumda damper silindiri yerine hidrolik tanka geri dönüş yapıyor ve damper kalkıyor. Şoförün olası dalgınlık ve unutmaya bağlı olarak yanlışlıkla damperi kaldırması engelleniyor. Şoför damperi kaldırmak için ikinci bir harekete ihtiyaç duyuyor.
Bir adım daha ileri gidelim. Damperli araçların açık şekilde seyretmesini engelleyen bir başka sistem daha var. Yurtdışında ithal edilen ve damperlere uygulanan bu sistem sayesinde şoför damperin açık olduğu durumlarda sesli olarak ikaz ediliyor. Kabin içerisinde şoför bu sesi çok rahatlıkla duyabiliyor.
Son olarak belki de en etkili sistem olarak kademeli fren sistemini söylemek gerekiyor. Damper sensörü, damperin kalkık olduğu durumlarda EBS sistemini uyararak sistemi aktif duruma getiriyor. 18km/h hıza ulaşıldığında fren sistemi 10 kere devreye girerek sürücüyü kısa frenlemelerle uyarıyor.
Sürücü hızlanmaya devam ederse 28 km/h hızda araç durana kadar frenleniyor. 20 saniyeliğine araç frende hareketsiz kalıyor. 20 saniye frenlemeden sonra araç serbest kalıyor. Fonksiyon, bir daha kontak kapatılıp açıldıktan sonra tekrar devreye giriyor. Böylelikle, sürücü aracı ile ancak damperi tamamen indirdiğinde normal hızda hareket edebiliyor.
Damperli araçlarda uygulanabilecek sistemlere açıklık getirdikten sonra konuya biraz daha geniş perspektiften bakarak faydalı bilgiler verebiliriz. Avrupa’da damperli araçların karıştığı üst geçit kazalarına rastlanılmıyor. Onlar neredeyse 30 yılı aşkındır güvenlik sistemlerini araçlarında uyguluyor. Türkiye’de de bu sistemleri kullanan araç üreticileri var. Tırsan ve Meiller bu markaların başında geliyor.
Ülkemizdeki üstgeçit kazalarında araçlardaki teknik sorunların yanı sıra şoförlerin kusurlarını de ele almak gerekiyor. Temel olarak bu kazaların önüne geçilmesi için yukarıda bahsedilen sistemlerin araçlarda yer almasını sağlayabiliriz. Diğer yandan araçların teknik yönden hem üretim, hem de satış sonrasında etkin denetimini sağlayarak önemli yol kat edebiliriz. Bu yönde TREDER’in desteklenmesi gereken çok önemli çalışmaları var.
Sonuç olarak; üst geçide çarpan sadece damperli araçlarımız değil, bir ülkenin üretiminden kullanıcısına, denetçisinden mühendisine kadar oturmamış bir sistemin sonucudur. Sistemin düzelmesi için elini taşın altına koymayan, düzelmesi için çaba sarf etmeyen herkes o üst geçidin altına kalmaya mahkumdur.
TEDARİKÇİLER DE ÖNERİLERİNİ SUNDU
WABCO SAFESTART adlı bu sistem kazaları önlüyor
Ülkede büyük üzüntüye yol açan kazanın ortaya çıkış sebebi, “tanker treylerin damperi açık şekilde seyretmesi”. Tüm dünyada önlemi alınan bu ihmalin Türkiye’de de alınacak tedbirler ve düzenlemelerle tekrarlamasını engellemek mümkün. Şöyle ki tankerlerde depo kapağı açık olduğunda, tanker dahil tüm damperli treylerlerde damper açık olduğunda aracın yürümesini engelleyen ve sürücüyü uyaran bir sistem var. WABCO SAFESTART adlı bu sistem, 140 yıldır ticari araçlar için emniyet ve kontrol sistemleri tedarik eden ve bu alanda tüm dünyada öncü bir kuruluş olan WABCO tarafından üretiliyor.
Türkiye’de öncü treyler üreticileri bu sistemi seri üretimlerinde kullanıyor. Ne var ki yasal zorunluluk olmadığı için; cüzzi bir bedeli olmasına rağmen, SAFESTART Türkiye’de yeterince yaygın şekilde kullanılmıyor.
1982 yılından beri WABCO’nun Türkiye’deki tek temsilcisi ve distribütörü olan İntermobil Otomotiv Müm. ve Tic. A.Ş., trafikte güvenliğin sağlanması için gerekli olan bu sistemin yaygınlaşması için yoğun şekilde çalışıyor. Yasal kurumlar ve denetim kuruluşlarıyla iş birliği yapan İntermobil yetkilileri, İntermobil Akademi bünyesinde sektör temsilcilerine düzenli olarak verdikleri eğitimleri sürdüreceklerini ve bunun ülkemizde yaşanan son ihmal kazası olmasını dilediklerini belirtiyorlar.
Knorr-Bremse Damperli Yarı Römrok Araçlar Gövde Yükselme Emniyet Fonksiyonu
Knorr-Bremse tarafından EBS sistemi elektronik kontrol ünitesine programlanan Gövde yükseltme emniyet fonksiyonu (Body Lift Emergency Function (BLEF)); damperli yarı römrok araçlarda, yük boşaltma operasyonu sonrasında damper gövdesi yükseltilmiş olan aracın hareket etmeden önce indirilmemiş olması durumunda, yarı römork servis fren sistemine frenleme yaptırarak aracın seyrine devam etmesini engelleyen bir yazılımdır.
Yazılım aşağıda anlatıldığı şekilde çalışmaktadır;
- Araç üreticisi fren parametreleri bilgilerini EBS fren sistemi elektronik kontrol ünitesine yüklerken kullandığı yazılım üzerinden bu fonskiyon aktive eder.
- Sistem, araç üzerinde gövdenin yükseltildiğini gören, bir mekanik elektrik anahtarı veya sensör ile yükselme operasyonunu algılar.
- Daha sonra eğer araç operasyon sonrası gövde indirilmeden sürülmeye başlanırsa EBS fren parametreleri yükleme yazılımında müsade edilen hıza geldiğinde tam olarak maksimum kuvvette servis freni ile frenleme yapar. Bu etki 30 sn kadar devam eder.
Ayrıca yazılımda 25 km/h saate kadar devreden çıkış hızı tanımlanmıştır. Yani araç müsade edilen hızdan maksimum 25 km/h saat hıza gelinceye kadar 30 sn içerisinde fren yapmaktadır. Fren yazılımı üzerinden devreden çıkma hızı, 10 ila 25 km/h değerleri arasında ayarlanabilmektedir. Eğer şoför 30 sn’den önce devre dışına çıkma hızını geçerse fonksiyon devre dışı kalmaktadır. Bunun dışında 30 sn süre kısıtı geçerlidir.
Müsade edilen devreye girme hızı; yazılımda aracın eğimli bir arazide gövdesinin yükseltildiğini ikaz veren sistemin devre dışı olma hızının %75 olarak tanımlanmıştır. Bu değer 12 km/h olarak tanımlıdır. 4 ila 15 km/h olarak ayarlanabilir. Bu durumda fonksiyonun devreye girme hız aralığı 3 ila 11,25 km/h olmaktadır.
Firmalara Önerilen Alternatif Güvenlik Sistemi
Knorr-Bremse’nin geliştirmediği, fakat çalışanları olarak sektör tecrübelerimizden düşündüğümüz emniyet sistemi çalışma prensibi aşağıdaki gibidir.
- Damperi kaldıran silindiri yükseltme işlemini kontrol eden hidrolik yön kontrol valfi hava uyarılıdır. Damper hidrolik silindiri şoför kabininden alınan PTO devreye sok sinyali ile kalkar gene şoför kabininde bulunan havalı valf ile hızlı veya yavaş indirme yapar.
- Eminyet sistemi belirtilen hız limiti aşılınca hidrolik yön kontrol valfinin yavaş ve hızlı indirme yapan pnömatik uyarı havası girişine hava vererek silindirin seyir esnasında hiç kalmamasını sağlar veya silindir yükseltilmiş unuturulsa belli bir hızdan sonra indirir.
- İlgli valfe verilen sinyal; EBS fren sistemlerinin bir özelliği olan belirli bir hızdan sonra hava veya elektrik sinyali çıktı veren ISS(integrated speed switch) fonksiyonun bir özelliğidir.
Açık devre valf ile güvenlik iki katına çıkıyor
Galipoğlu Hidromas AŞ. Yurt İçi Pazarlama Müdürü Mustafa Özkavak da kapalı devre valf ve damper düğmelerinde damperin kalkması için tek bir düğmeye basılması yeterli iken, açık devre valf ile joystick kumanda da iki farklı kontrol mekanizması ve bir ışıklı uyarı oludğunu bu sayede güvenlik iki katına çıkarıldığını duyurmuştu. Özkavak, konu hakkındaki görüşleri şöyle:
"Son yıllarda ülkemizde meydana gelen damperlerin üst geçitlere çarparak bu geçitlerin yıkılması sonucunda ne yazık ki bazı vatandaşlarımızı kaybettik, bazı vatandaşlarımız ise ağır yaralandılar. Maddi kayıplarımız da oldukça yüksek oldu.
En son Avcılarda meydana gelen damperli silobasın köprüye çarpması ile gündemde yoğun yer bulan bu konu aslında eskiden beri süregelen bir sorundur. Bu kaza ile bütün dikkatler seyir halinde damperlerin açılmasına yoğunlaştı. Bu tür kazaların nedeni daha çok araştırılmaya ve hangi tedbirler ile bu kazaların önüne geçileceği ve bunun neden standart hale getirilemediği sorgulanır oldu.
Seyir halinde damperlerin açılmasını engelleyen bir sistem bulunmaktadır. Maalesef ülkemizde yaygın olarak kullanılmamaktadır. Sistem oldukça basit kullanımlıdır. Yerli üretimi bulunmakla beraber üreticilere de ilave maliyet de yüklememektedir. Diğer konularda olduğu gibi sadece alışkanlıkları değiştirmek yeterli olacaktır. Kullanılacak bir valf ve joystick kumanda ile bu kazaların önüne geçilebilir.
Damper sistemlerinde ülkemizde yaygın olarak kullanılmakta olan kapalı devre yön kontrol valfleri ve damper düğmeleri bu kazaların başlıca nedenleri arasında yer almaktadır. Kapalı devre valf ve damper düğmesi kullanıldığında sistem şoförün tek bir düğme ile damperi kaldırabilmesini sağlamaktadır. Bu düğme PTO nun araç şanzımanından almış olduğu hareket enerjisini hidrolik pompaya ileten yardımcı elemanları devreye sokarak hidrolik pompanın çalışmasını sağlamaktadır. Hidrolik pompa tarafından hareketlendirilen hidrolik yağ kapalı devre valf sistemi üzerinden direkt olarak geçerek damper silindirine ulaşmakta ve damperin kalkmasını sağlamaktadır. Bu damperin kaldırılması esnasında sesli veya ışıklı bir uyarı bulunmamaktadır. Oysaki joystick kumanda ile PTO harekete geçirildiğinde önce ışıklı ikaz lambası yanmaya başlar. Açık devre yön kontrol valfi PTO’nun hareketi ile hidrolik pompa tarafından basılan yağ ilk konumda damper silindiri yerine hidrolik tanka geri dönüş yapmakta ve damper kalkmamaktadır. Şoförün olası dalgınlık ve unutmaya bağlı olarak yanlışlıkla damperi kaldırmasını engellemiş oluruz. Şoför damperi kaldırmak için ikinci bir harekete ihtiyaç duymaktadır. Bu sistemin çalışma diyagramı aşağıdaki gibi gösterebiliriz."